چه روی خاک، چه زیر خاک

کتاب «چه روی خاک، چه زیر خاک» نوشته‌ی آنا پائولا مایا از آن دسته رمان‌های کوتاهی است که حجم اندکشان می‌تواند درباره ماهیت واقعی اثر گمراه‌کننده باشد. داستان در یک مستعمره‌ی کیفری دورافتاده در برزیل جریان دارد؛ جایی که سال‌ها از چشم جامعه پنهان مانده و بیشتر به منطقه‌ای متروک شباهت دارد تا یک نهاد رسمی برای اصلاح مجرمان. زمین این زندان پیش از ساخت بنا، محل شکنجه، مرگ و دفن بردگان بوده و همین گذشته‌ی تاریک از همان صفحات نخست روی فضای روایت سایه می‌اندازد. رمان در روزهای پایانی فعالیت این مجموعه آغاز می‌شود؛ زمانی که قرار است زندان تعطیل شود و ساکنانش به نقاط دیگر منتقل شوند. اما پیش از پایان کار، شکل تازه ای از خشونت بر محیط حاکم می‌شود. مدیر زندان در شب‌های ماه کامل گروهی از زندانیان را آزاد می‌کند و سپس همراه نگهبانان مسلح به تعقیب آن‌ها می‌پردازد. این شکار انسانی، هسته‌ی اصلی روایت را شکل می‌دهد و کتاب را از یک داستان زندان به اثری تبدیل می‌کند که مرز میان بقا، قدرت و فروپاشی اخلاقی را زیر سوال می‌برد. در همین نقطه است که رمان از چارچوب یک داستان ماجراجویانه خارج می‌شود و به سمت ادبیات تاریک و نقد اجتماعی حرکت می‌کند؛ جایی که انسان‌ها نه برای رهایی، بلکه برای به تأخیر انداختن مرگ می‌دوند.